Göz İçi Mercek KaymasıBelirtileri, nedenleri ve nasıl düzeltildiği

Nedenler

Mercek neden yerinden kayar?

---

Sağlıklı bir gözde, sorunsuz bir ameliyatla kapsül kesesinin içine yerleştirilen merceğin göze bir travma gelmedikçe kayması beklenmez. Kayma şu durumlarda görülür. Zonüller (kapsül kesesini ve dolayısıyla kapsül içerisindeki merceği çevre dokuya sabitleyen lifler) zayıfsa mercek kesesiyle birlikte yerinden oynayabilir. Zonül zayıflığı bazı hastalıklarla ya da ameliyattan önce, ameliyat sırasında ya da sonra gelen bir travmayla gelişir. Merceğin bir bacağı fark edilmeden kopmuşsa ya da bacaklar kapsül kesesine düzgün yerleşmemişse kapsül ve zonüller sağlam olsa da mercek kayabilir. Kapsül kesesinin içine değil önüne yerleştirilen mercekler de zamanla kayabilir.

Merceğin olması gereken konumdan ayrılıp hala göz bebeği alanında kalmasına subluksasyon, göz bebeği alanında görülemeyecek kadar kaymasına dislokasyon denir. Ne yapılacağı tedavi seçenekleri bölümünde anlatılmıştır.

Zonül zayıflığı ve psödoeksfoliasyon

Merceği yerinde tutan liflere zonül denir. Psödoeksfoliasyon sendromunda (göz içi dokularda, merceğin ön yüzeyinde ve zonüllerde kepeğe benzer gri-beyaz bir maddenin biriktiği, yaşla sıklığı artan hastalık) bu lifler zayıflar. Bu zayıflama hastalığı olan her gözde bir ölçüde vardır ve çoğu zaman muayenede görülmez. Ağırlaştığında mercek yerinden oynamaya ve konumu değişmeye başlar. Zayıflamış lifler ameliyat sırasında koparsa mercek gözün arka tarafına doğru düşebilir.

Ağca, merceğin yerinden oynadığı bir gözde katarakt ameliyatını 2020'de Türk Oftalmoloji Derneği'nin canlı cerrahi toplantısında salondaki meslektaşlarının önünde canlı yayında gerçekleştirmiştir.

Merceğin yerinden ayrılması — Marfan sendromu ve ektopia lentis

Bazı kişilerde merceğin bağları doğuştan daha zayıf ve esnektir ve mercek yıllar içinde yerinden kayar. En bilinen nedeni Marfan sendromudur. Bu gözlerde mercek çıkarıldığında yeni merceği tutacak sağlam bir yapı bulunmaz. Mercek katarakt ameliyatında kullanılandan başka bir yöntemle sabitlenmelidir.

Marfan sendromlu hastalarda üç ayrı cerrahi yaklaşımı karşılaştıran çalışmanın yazarları arasında Ağca yer almaktadır. Yirmi bir hastanın 35 gözünde üç yöntem karşılaştırıldı: merceğin sklera içine tespiti, Z-dikişle skleral fiksasyon ve Cionni kapsül germe halkasıyla mercek yerleştirilmesi. Her üç grupta da görme anlamlı biçimde düzeldi ve kalan astigmat bakımından gruplar arasında fark bulunmadı (Erdoğan G, Kandemir Beşek N, Önal Günay B, Ağca A. Eur J Ophthalmol 2022, doi:10.1177/1120672121992950) ¹. Hastaların yaş ortalaması 12 idi — yani bu, büyük ölçüde çocuk ve genç erişkin cerrahisidir.

Komplike geçmiş bir cerrahiden sonra

Önceki bir katarakt ameliyatı komplikasyonla sonuçlanmışsa, ikinci girişim yalnızca mercek koymaktan ibaret değildir. Bu gözlerde iris yapısı ve ön kamara açısı değişmiş olabilir. Bunu Ağca'nın yazarları arasında yer aldığı çalışma ölçtü: komplike cerrahi sonrası merceksiz kalmış 28 göz, aynı hastaların sağlam gözleriyle karşılaştırıldı (Demir G, Sucu ME, Yıldırım Y, Kepez Yıldız B, Ağca A, ve ark. J Fr Ophtalmol 2019, doi:10.1016/j.jfo.2019.04.007) ². Merceksiz gözlerde iris incelmişti, ön kamara derinleşmişti ve açı açılmıştı. Komplike katarakt cerrahisinden sonra iris yapısında ve ön kamara açısında ortaya çıkan bu değişiklikler literatürde bu çalışmayla tanımlanmıştır.

Bu bulgunun pratikteki karşılığı, ikinci ameliyatta hangi merceğin seçileceğidir. İrise tutunan mercek tipleri incelmiş iriste aynı desteği bulamayabilir. Göz duvarına tutturulan skleral fiksasyon ise iristen bağımsızdır. Karar, ameliyattan önce yapılan ölçümle verilir. Ağca, katarakt cerrahisinin komplikasyonlarını ve yönetimini 2024'te Türk Oftalmoloji Derneği'nin ulusal kongresindeki yuvarlak masada ve derneğin Kış Sempozyumu'nda olgularla tartışmış, 2025'te Mart Sempozyumu'ndaki etkileşimli olgu sunumlarında panelist olarak yer almıştır.

Belirtiler

Kayan mercek nasıl fark edilir?

---

Hasta merceğin kaydığını her zaman hissetmez. Kayma görmede azalma, görme kalitesinde düşme ve mercek takıldıktan sonra görülen disfotopside (istenmeyen ışık olayları) artma ile fark edilir. Kayan mercek yeni bir konumda durmak yerine yer değiştirmeye devam ediyorsa bu şikayetler de değişkenlik gösterir.

Tedavi

Tedavi seçenekleri: yerine oturtma, skleral fiksasyon ve değişim

---

Yerinden kaymış bir göz içi merceğine ne yapılacağı dört şeye bağlıdır: merceğin tipi, nereye yerleştirilmiş olduğu, kapsül kesesinin durumu ve gözde eşlik eden başka bir hastalık olup olmadığı. Ağca bu kararı bu dört ölçüte göre vermektedir. Bazen merceğin yerine oturtulması yeterlidir. Bazen yerine oturtulup skleral fiksasyon yöntemlerinden biriyle göz duvarına tutturulması gerekir. Bazen de merceğin değiştirilmesi gerekir.

Yerinden kaymış göz içi merceği

Yıllar önce takılmış bir mercek zamanla yerinden ayrılabilir. Yerine oturtmak yetmediğinde iki seçenek vardır: mevcut merceği çıkarıp yenisini takmak, ya da mevcut merceği çıkarmadan skleraya tutturmak.

Bu iki yaklaşımı karşılaştıran çalışmanın yazarları arasında Ağca yer almaktadır: altmış beş gözün 26'sında mercek değiştirildi, 39'unda mevcut mercek çıkarılmadan skleraya dikildi. Ortalama 13,6 aylık izlemde görme kazancı ve merceğe bağlı astigmat bakımından iki yöntem arasında anlamlı fark bulunmadı (Kandemir Beşek N, Erdoğan G, Gümüş G, Kepez Yıldız B, Aygıt ED, Yıldırım Y, Ağca A. J Fr Ophtalmol 2020, doi:10.1016/j.jfo.2019.06.013) ³. Seçim gözün durumuna göre yapılır.

Ağca, yerinden kaymış göz içi merceğini skleraya dikme ve değiştirme ameliyatlarının ikisini de Türk Oftalmoloji Derneği'nin canlı cerrahi sempozyumlarında, salondaki meslektaşlarının önünde canlı yayında gerçekleştirmiştir: 2018'de hastanın gözündeki kaymış üç parçalı merceği çıkarmadan yerinde skleraya sabitlemiş, 2022'de ise kaymış monoblok (tek parçalı) merceği çıkarıp yerine yeni bir üç parçalı merceği skleraya sabitlemiştir. Göz içi dikiş tekniklerini Ağca 2018'de derneğin beceri aktarım kursunda eğitmen olarak öğretmiştir.

Ağca, kısmen yerinden kaymış arka kamara merceklerinin skleral fiksasyonunda merceğin bacaklarının saydam kornea kesisinden geçici olarak dışarı alınması tekniğini bildiren ve 2003'te Avrupa Katarakt ve Refraktif Cerrahi Derneği'nin (ESCRS) Münih'teki 21. Kongresi'nde sunulan bildirinin yazarları arasındadır (kongre bildirileri · ESCRS poster listesi (arşiv) · Hakan Eren bildiri listesi).

Merceğin desteğini yitirdiği gözler — skleral fiksasyon

Kapsül kesesi yırtılmış, zonülleri kopmuş ya da daha önceki bir ameliyattan afak (merceksiz) kalmış gözlerde mercek göz duvarına tutturulur. Buna skleral fiksasyon denir.

Düğümsüz transskleral Z-dikiş yöntemiyle yapılan skleral fiksasyonun uzun dönem sonuçlarını bildiren çalışmanın yazarları arasında Ağca yer almaktadır. Yüz otuz altı göz ortalama 50,8 ay izlendi. Düzeltilmiş görme ameliyat öncesindeki 0,65 logMAR düzeyinden birinci yılda 0,40'a çıktı ve sekizinci yılda 0,47 düzeyinde korundu. Komplikasyon sıklıkları da sayıldı: retina dekolmanı %1,5, kistoid makula ödemi (sarı noktada sıvı birikmesi) %2,9, göz içi basıncı yükselmesi %3,6, dikiş gevşemesi %2,2 ve merceğin yer değiştirmesi %2,2 (Kandemir Beşek N, Alagöz N, Gümüş G, Kepez Yıldız B, Kırgız A, Yıldırım Y, Ağca A. Int Ophthalmol 2020, doi:10.1007/s10792-020-01311-w) ⁴.

Bu ameliyattan sonra merceğin göz içinde nasıl bir konumda durduğu ve bu konumun görmeyi nasıl etkilediği de Ağca'nın yazarları arasında yer aldığı ayrı bir çalışmada incelendi: doksan dört gözün %72'sinde mercek eğik duruyordu, ancak eğik duran ve durmayan merceklerin görme sonuçları arasında anlamlı fark yoktu (Kemer Atik B, Altan Ç, Ağca A, ve ark. Int Ophthalmol 2020, doi:10.1007/s10792-019-01233-2) ⁵.

Ağca, skleral fiksasyonla ikincil göz içi merceği yerleştirilmesinin erken ve uzun dönem komplikasyonlarını bildiren ve 2019'da ESCRS'in Paris'teki 37. Kongresi'nde sunulan bildirinin yazarları arasındadır (kongre bildirileri · ESCRS kongre programı, PDF sayfası 113).

Dikişsiz skleral fiksasyon — Yamane yöntemi

Skleral fiksasyonun dikişli ve dikişsiz olmak üzere iki ailesi vardır ve literatürde her ikisinden de çok sayıda yöntem tanımlanmıştır. Dikişli yöntemlerde mercek göz duvarına iplikle dikilir. Dikişsiz yöntemlerde ise merceğin bacakları sklera içinde açılan tünellere yerleştirilir. Bunlardan biri Yamane yöntemidir: bacak uçları ısıyla eritilerek flanş (küçük bir başlık) haline getirilir ve bu başlık tünelin içinde takılı kalır. Ağca'nın yazarları arasında yer aldığı Marfan sendromu çalışmasında karşılaştırılan üç yöntemden biri de sklera içi tespitti.

İki ailenin sorunları farklıdır. Merceği skleraya dikmekte kullanılan iplikler yıllar içinde yapısı bozularak kopabilir. Bu sorunun sıklığı Ağca'nın yazarları arasında yer aldığı sekiz yıla uzanan seride ölçülmüştür (Kandemir Beşek N, Alagöz N, Gümüş G, Kepez Yıldız B, Kırgız A, Yıldırım Y, Ağca A. Int Ophthalmol 2020, doi:10.1007/s10792-020-01311-w) ⁴.

Dikişsiz yöntemlerde kopacak bir dikiş yoktur ve dikiş olmadığı için dikişe bağlı olabilecek bir problem de yoktur. Ancak bu yöntemde de sklera içine yerleştirilen bacaklar vardır ve bu bacakların sklera içinde olması dikişli yöntemlerde olmayan bazı problemler yaratabilir: bacaklar sklerayı aşındırabilir ya da delip dışarı çıkabilir. Tek bir cerrahın dikişsiz yöntemle ameliyat ettiği 488 gözü kapsayan seride bacağın dışarı çıkması gözlerin %1,2'sinde görülmüştür ⁶.

On üç çalışmayı ve yedi yüz otuz yedi gözü toplayan 2024 tarihli meta-analizde Yamane yöntemi ile dikişli skleral fiksasyonun uzun dönem görme sonuçları ve komplikasyon oranları arasında fark bulunmamış, fark ameliyat süresinde kalmıştır ⁷. Her cerrahın ustalaştığı ve sürekli kullandığı yöntem farklı olabilir.

Anlamlı fark bulunmadığından seçimde başka etkenler önem kazanır. Ağca bu ameliyatlarda Z-dikiş yöntemini tercih etmektedir. Gerekçesi mercek seçimiyle ilgilidir: Yamane yöntemi yalnız üç parçalı merceklerle uygulanabilir, Z-dikiş ise monoblok (tek parçalı) ya da üç parçalı her mercekle ve skleral fiksasyon gereken her durumda uygulanabilir. Gözün içinde yerinden kaymış tek parçalı bir mercek varsa Yamane yöntemi için bu merceği çıkarıp yerine üç parçalı bir mercek takmak gerekir. Z-dikişle ise mercek sağlamsa çıkarılmadan, bulunduğu yerde skleraya dikilebilir.

Kaymış tek parçalı merceği dikişle yerinde tutmak ile çıkarıp Yamane yöntemiyle üç parçalı mercek takmayı karşılaştıran 2025 tarihli çalışmada görme sonuçları eşit, endotelde (korneanın en iç tabakası) hücre kaybı ise çıkarma grubunda %14,7, yerinde dikme grubunda %5,1 bulunmuştur ⁸. Yerinde dikmek ile değiştirmek arasındaki karşılaştırma yukarıda, yerinden kaymış göz içi merceği bölümündedir. Ağca, skleraya dikişli fiksasyon tekniğini 2025'te Türk Oftalmoloji Derneği'nin ulusal kongresinde göz içi merceğinin iris ve skleraya fiksasyon teknikleri panelinde anlatmış ve 2026'da derneğin iki beceri aktarım kursunda (Mart ve Ekim) öğretmiştir.

SSS

Sık sorulan sorular

---

Göz içi mercek kayması belirtileri nelerdir?

Hasta merceğin kaydığını her zaman hissetmez. Kayma görmede azalma, görme kalitesinde düşme ve mercek takıldıktan sonra görülen disfotopside (istenmeyen ışık olayları) artma ile fark edilir. Kayan mercek yeni bir konumda durmak yerine yer değiştirmeye devam ediyorsa bu şikayetler de değişkenlik gösterir.

Katarakt ameliyatından sonra mercek kayması neden olur?

Sağlıklı bir gözde, sorunsuz bir ameliyatla kapsül kesesinin içine yerleştirilen merceğin göze bir travma gelmedikçe kayması beklenmez. Kayma şu durumlarda görülür. Zonüller (kapsül kesesini ve dolayısıyla kapsül içerisindeki merceği çevre dokuya sabitleyen lifler) zayıfsa mercek kesesiyle birlikte yerinden oynayabilir. Zonül zayıflığı bazı hastalıklarla ya da ameliyattan önce, ameliyat sırasında ya da sonra gelen bir travmayla gelişir. Merceğin bir bacağı fark edilmeden kopmuşsa ya da bacaklar kapsül kesesine düzgün yerleşmemişse kapsül ve zonüller sağlam olsa da mercek kayabilir. Kapsül kesesinin içine değil önüne yerleştirilen mercekler de zamanla kayabilir.

Merceğin olması gereken konumdan ayrılıp hala göz bebeği alanında kalmasına subluksasyon, göz bebeği alanında görülemeyecek kadar kaymasına dislokasyon denir. Ne yapılacağı tedavi seçenekleri bölümünde anlatılmıştır.

Mercek kayması nasıl düzeltilir?

Yerinden kaymış bir göz içi merceğine ne yapılacağı dört şeye bağlıdır: merceğin tipi, nereye yerleştirilmiş olduğu, kapsül kesesinin durumu ve gözde eşlik eden başka bir hastalık olup olmadığı. Ağca bu kararı bu dört ölçüte göre vermektedir. Bazen merceğin yerine oturtulması yeterlidir. Bazen yerine oturtulup skleral fiksasyon yöntemlerinden biriyle göz duvarına tutturulması gerekir. Bazen de merceğin değiştirilmesi gerekir. Ağca'nın yazarları arasında yer aldığı çalışmada yerinden kaymış üç parçalı merceği çıkarmadan skleraya dikmek ile değiştirmek arasında görme kazancı bakımından fark bulunmamıştır (Kandemir Beşek N, Erdoğan G, Gümüş G, Kepez Yıldız B, Aygıt ED, Yıldırım Y, Ağca A. J Fr Ophtalmol 2020, doi:10.1016/j.jfo.2019.06.013) ³.

Mercek kayması ameliyatının riskleri nelerdir?

Ameliyatın riskleri kullanılan yönteme göre değişir. Ağca'nın yazarları arasında yer aldığı ve Z-dikişle skleral fiksasyon yapılan yüz otuz altı gözü ortalama 50,8 ay izleyen çalışmada komplikasyon sıklıkları retina dekolmanı %1,5, kistoid makula ödemi %2,9, göz içi basıncı yükselmesi %3,6, dikiş gevşemesi %2,2 ve merceğin yer değiştirmesi %2,2 olarak bulundu (Kandemir Beşek N, Alagöz N, Gümüş G, Kepez Yıldız B, Kırgız A, Yıldırım Y, Ağca A. Int Ophthalmol 2020, doi:10.1007/s10792-020-01311-w) ⁴.

Dikişsiz yöntemlerde kopacak bir dikiş yoktur ve dikiş olmadığı için dikişe bağlı olabilecek bir problem de yoktur. Ancak bu yöntemde de sklera içine yerleştirilen bacaklar vardır ve bu bacakların sklera içinde olması dikişli yöntemlerde olmayan bazı problemler yaratabilir: bacaklar sklerayı aşındırabilir ya da delip dışarı çıkabilir. Tek bir cerrahın dikişsiz yöntemle ameliyat ettiği 488 gözü kapsayan seride bacağın dışarı çıkması gözlerin %1,2'sinde görülmüştür ⁶. On üç çalışmayı ve yedi yüz otuz yedi gözü toplayan 2024 tarihli meta-analizde Yamane yöntemi ile dikişli skleral fiksasyonun uzun dönem görme sonuçları ve komplikasyon oranları arasında fark bulunmamıştır ⁷.

Marfan sendromunda mercek kayması nasıl tedavi edilir?

Marfan sendromunda merceğin bağları doğuştan daha zayıf ve esnektir ve mercek yıllar içinde yerinden kayar. Bu gözlerde mercek çıkarıldığında yeni merceği tutacak sağlam bir yapı bulunmaz, mercek katarakt ameliyatında kullanılandan başka bir yöntemle sabitlenmelidir. Marfan sendromlu hastalarda üç ayrı cerrahi yaklaşımı karşılaştıran çalışmanın yazarları arasında Ağca yer almaktadır. Yirmi bir hastanın 35 gözünde üç yöntem karşılaştırıldı: merceğin sklera içine tespiti, Z-dikişle skleral fiksasyon ve Cionni kapsül germe halkasıyla mercek yerleştirilmesi. Her üç grupta da görme anlamlı biçimde düzeldi ve kalan astigmat bakımından gruplar arasında fark bulunmadı (Erdoğan G, Kandemir Beşek N, Önal Günay B, Ağca A. Eur J Ophthalmol 2022, doi:10.1177/1120672121992950) ¹.